دانشمندان در ساس‌های رخت‌خواب یک مدل تکامل می‌بینند

کارل زیمر/ ترجمه کاوه فیض‌اللهی

چارلز داروین در جمله پایانی «اصل انواع» به ابراز شگفتی از فرایند تکامل می‌پردازد و می‌نویسد که چگونه «از آغازی چنین ساده، اشکال بی‌پایانی از زیباترین‌ها و شگفت‌انگیزترین‌ها تکامل یافته‌اند و می‌یابند.» کمتر کسی هست که ساس رخت‌خواب را زیباترین یا شگفت‌انگیزترین توصیف کند. با این حال، این آفت خون‌آشام ممکن است فرصتی استثنایی برای مشاهده پیدایش «اشکال بی‌پایان» داروین باشد: پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که بعضی ساس‌های رخت‌خواب در مسیر تبدیل شدن به گونه‌ای جدید هستند. وارن بوت (W.Booth)، زیست‌شناس دانشگاه تولسا و یکی از نویسندگان این مقاله جدید که در ژورنال «بوم‌شناسی مولکولی» به چاپ رسیده، می‌گوید «با اینکه بسیاری از مردم تا این حد از آن نفرت دارند، اما ساس رخت‌خواب ممکن است جاندار مدل بی‌نقصی برای بررسی مساله‌های تکاملی باشد.» 

با وجود آنکه ساس رخت‌خواب هزاران سال است که به پناهگاه‌های انسان نفوذ کرده، اما دانشمندان در شناخت زیست‌شناسی این حشره بسیار کند بوده‌اند. دلیلش آن است که این حشره در ابتدای شکل‌گیری زیست‌شناسی مدرن در دهه ۱۹۴۰ به لطف کاربرد گسترده ددت عملا ناپدید شد. اما ساس رخت‌خواب در سال‌های اخیر با خون‌خواهی دوباره بازگشته که علتش تا اندازه‌ای مقاومت آن به حشره‌کش‌هاست. اکنون دانشمندان دارند تلاش می‌کنند که اطلاعات بیشتری درباره این حشرات آفت به دست آورند. این چالش، نسبت به مثلا بررسی پروانه‌های مونارک، خیلی بزرگ‌تر است. 

توبی فونتین (T.Fountain)، پژوهشگر پسادکتری دانشگاه هلسینکی در فنلاند، می‌گوید «بررسی آنها در طبیعت بسیار دشوار است، زیرا در بیشتر موارد مردم علاقه‌ای ندارند که از خانه آنها به عنوان آزمایشگاه استفاده کنید. فقط می‌خواهند هرچه سریع‌تر از شر آنها خلاص شوند.» دکتر فونتین، دکتر بوت و سایر متخصصان ساس رخت‌خواب با همکاری نابودگران جانوران آفت این حشرات را بررسی می‌کنند. آنها تعدادی از نمونه‌ها را در الکل نگه می‌دارند و سپس آنها را برای دانشمندان پست می‌کنند. پژوهشگران سپس DNAنمونه‌ها را استخراج می‌کنند و سرنخ‌هایی درباره تاریخ طبیعی ساس رخت‌خواب به دست می‌آورند. تغییرات ژن‌هایشان اطلاعات بسیاری را درباره جابه‌جایی این حشره در جهان آشکار می‌سازد. آنطور که معلوم شده، DNA  آنها حتا سرنخ‌هایی در خود دارد که نشان می‌دهند ساس رخت‌خواب اصلا و از ابتدا چطور به چنین موجود مزاحمی تبدیل شده است. 

دکتر بوت برای این پژوهش جدید با آندرج بالوین (O.Balvin) همکاری کرد، یک متخصص ساس رخت‌خواب در دانشگاه چارلز پراگ در جمهوری چک که با کمک همکاران چک خود از سرتاسر اروپای مرکزی نمونه‌های ساس رخت‌خواب را جمع‌آوری می‌کند. ساس رخت‌خواب معمولی، Cimex lectularius، نه فقط از خون انسان بلکه از خون جانوران دیگر، به‌ویژه خفاش‌ها، نیز تغذیه می‌کند. بنابراین پژوهشگران علاوه بر جمع‌آوری ساس‌هایی که از خون انسان تغذیه می‌کنند، ساس‌های خوابگاه‌های خفاش در خانه‌ها، کلیساها و قصرها را نیز جمع‌آوری کردند. 

درباره ساس‌هایی که برای تغذیه به خفاش‌ها وابسته‌اند اطلاعات چندانی وجود نداشت. دکتر فونتین که در این پژوهش جدید شرکت نداشت، می‌گوید «نکته مهمی که این مقاله اضافه می‌کند طرف خفاشی ماجراست.» دکتر بوت توالی‌های DNA متعلق به ۲۱۴ ساس رخت‌خواب را با هم مقایسه کرد. او دریافت ساس‌هایی که با خفاش‌ها زندگی می‌کنند، به لحاظ ژنتیکی کاملا متمایز از ساس‌هایی هستند که با انسان زندگی می‌کنند. دکتر بوت می‌گوید «الگویی که به دست آمد کاملا روشن بود. هرگز چیزی مانند آن ندیده‌ام.» 

این نتایج فرضیه‌ای را تایید می‌کند که دکتر بالوین و پژوهشگران دیگر برای تبیین اینکه چگونه ساس‌های رخت‌خواب زندگی را به کام انسان تلخ کردند پیشنهاد کرده‌اند. آنها می‌گویند که Cimex lectularius کارش را با زندگی در غارها و تغذیه از خون خفاش‌ها آغاز کرد. هنگامی که سروکله انسان‌های اولیه در غارها پیدا شد، بعضی از ساس‌های رخت‌خواب نیز توجه خود را به این میزبان‌های جدید معطوف کردند. دکتر بوت می‌گوید «این مقاله نشان می‌دهد که این سناریو حقیقت دارد.» هنگامی که انسان‌ها غارها را ترک و شروع به ساخت خانه کردند، ستایندگان جدیدشان را نیز همراه خود آوردند. اما انسان چالش جدیدی پیش روی این حشره گذاشت که حل آن نیازمند سازش‌های جدیدی بود. 

یکی آنکه ما شب‌ها می‌خوابیم، نه مثل خفاش‌ها روزها، و این یعنی ساس‌های رخت‌خواب ناچار بودند برنامه خواب و بیداری‌شان را عوض کنند. دکتر بالوین و همکارانش همچنین دریافته‌اند که ساس‌هایی که از خون انسان تغذیه می‌کنند، پاهای درازتر و لاغرتری از ساس‌هایی دارند که از خون خفاش‌ها تغذیه می‌کنند. شاید علت این تغییر آن باشد که ساس‌هایی که از خون انسان تغذیه می‌کنند دیگر نیازی ندارند به خفاش‌هایی بچسبند که از سقف غارها آویزان‌اند. غیر از این، سازش‌هایی نیز برای تغذیه از خون انسان در این حشره تکامل یافته است. پژوهشگران دانشگاه ماساریک در جمهوری چک دریافته‌اند که ساس‌هایی که به تغذیه از خون انسان سازش یافته‌اند، اگر فقط خون خفاش بنوشند، عمرشان کوتاه می‌شود. 

هنگامی که انسان شروع به ساخت خانه کرد، خفاش‌ها هم خوابگاه‌هایشان را در آنها ساختند. نتایج جدید دکتر بوت نشان می‌دهند که خفاش‌ها ساس‌هایشان را نیز همراه خود آوردند. با این حال به مدت هزاران سال، این دو جمعیت از ساس‌های رخت‌خواب اگرچه خانه‌های مشترکی داشتند اما با همدیگر زادآوری نکردند- هرچند می‌توانند، البته فعلا. به گفته دکتر فونتین، ساس‌هایی که از خون انسان تغذیه می‌کنند هنوز به گونه Cimex lectularius تعلق دارند. اما این دو جمعیت در حال واگرایی هستند. برای مثال، آنطور که دکتر بوت دریافته، بسیاری از ساس‌های رخت‌خوابی که از خون انسان تغذیه می‌کنند، دارای یک تغییر ژنتیکی هستند که آنها را در برابر حشره‌کش‌ها مقاوم می‌سازد. اما ساس‌هایی که از خون خفاش‌ها تغذیه می‌کنند هنوز نسخه‌ای از این ژن را حمل می‌کنند که در برابر حشره‌کش آسیب‌پذیر است. 

به گفته دکتر فونتین سناریویی که دکتر بوت و همکارانش تصویر کرده‌اند با شواهد آنها سازگار است، اما لازم است که با بررسی بزرگ‌تری از ساس‌های رخت‌خواب سرتاسر جهان تایید شود. دکتر فونتین می‌گوید «نکته جالب این است که ما ابزارهای انجام این کار را در اختیار داریم، ابزارهایی که دو یا سه سال پیش نداشتیم.» اگر ساس رخت‌خواب به حضور خود در خانه‌های ما ادامه دهد، میزان واگرایی‌اش از عموزاده‌اش که خون خفاش می‌خورد بیشتر خواهد شد. در مقطعی، به گونه جداگانه‌ای تبدیل خواهد شد، و شاخه دیگری به درخت داروینی حیات اضافه خواهد کرد. به گفته دکتر بوت «درست روی مرز است.» 

New York Times, Feb.05, 2015

شرح عکس: دانشمندان تلاش می‌کنند درباره ساس‌های رخت‌خواب که در سال‌های اخیر به خون‌خواهی برآمده‌اند اطلاعات بیشتری به دست آورند، زیرا در آنها مقاومت به حشره‌کش‌ها تکامل یافته است. 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *